Giữa không gian thanh bình của vùng quê Nghệ An, đền Hoàng Tá Thốn từ lâu đã trở thành một địa chỉ văn hóa tâm linh quen thuộc của người dân địa phương. Không chỉ mang vẻ đẹp cổ kính, hài hòa với cảnh quan làng quê, ngôi đền còn là nơi thờ Sát hải Đại tướng quân Hoàng Tá Thốn – danh tướng tiêu biểu thời nhà Trần, người có nhiều đóng góp quan trọng trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông thế kỷ XIII.
Sinh ra tại làng Vạn Phần (nay thuộc xã Diễn Vạn, huyện Diễn Châu), Hoàng Tá Thốn được triều đình giao trọng trách thống lĩnh thủy binh, trấn giữ các cửa biển trọng yếu. Cuộc đời và sự nghiệp của ông không chỉ gắn liền với những chiến công hiển hách mà còn in đậm trong tâm thức dân gian, được nhân dân nhiều nơi lập đền thờ phụng, tôn vinh. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, đền Hoàng Tá Thốn ở Hợp Minh đã trở thành biểu tượng của truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời là điểm đến có ý nghĩa trong nghiên cứu, tìm hiểu lịch sử, văn hóa địa phương.
Quần thể kiến trúc của đền mang đậm dấu ấn dân gian với các hạng mục như cổng, tắc môn, bái đường, thượng điện, nhà giải văn, nhà giải vũ… được xây dựng bằng các vật liệu truyền thống như gỗ, gạch, ngói, đá, sành, sứ. Nổi bật là bái đường với kiến trúc ba gian hai hồi, lợp ngói âm dương, kết cấu theo kiểu tiền trụ, tam oai cổ nghé, giá chiêng – một dạng thức đặc trưng của địa phương. Các chi tiết xà, kẻ, vì được chạm khắc tinh xảo với họa tiết hoa lá, vân mây, sóng nước; đặc biệt là hình tượng “tứ linh” được thể hiện sinh động qua kỹ thuật chạm bong kênh điêu luyện.
Phía sau là thượng điện – không gian linh thiêng, nơi hội tụ rõ nét nhất giá trị nghệ thuật của di tích. Công trình được làm bằng gỗ lim, mặt trước trang trí “lưỡng long triều nguyệt”, chim phượng cùng các câu đối chữ Hán giàu ý nghĩa. Những mảng chạm khắc rồng, phượng, hổ phù… được thể hiện tinh tế, tạo nên vẻ uy nghiêm, trang trọng cho không gian thờ tự. Đến nay, đền vẫn lưu giữ nhiều hiện vật quý như hương án, long ngai, kiệu rồng, kiếm gỗ…, góp phần làm phong phú thêm giá trị lịch sử – văn hóa. Với những giá trị tiêu biểu đó, đền đã được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia.
Tuy nhiên, trái ngược với những giá trị vốn có, hiện trạng của đền Hoàng Tá Thốn đang đặt ra nhiều trăn trở. Nhiều hạng mục đã xuống cấp rõ rệt: tường rào bong tróc, nứt vỡ; mái ngói hư hỏng, dột nát; sân và khuôn viên chưa được chỉnh trang, thiếu đồng bộ. Không chỉ ảnh hưởng đến mỹ quan, tình trạng này còn tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu đến kết cấu kiến trúc và các hiện vật bên trong di tích, khiến ngôi đền chưa thực sự xứng tầm với danh hiệu di tích cấp Quốc gia.
Đáng chú ý, đền Hoàng Tá Thốn còn gắn với lễ hội truyền thống diễn ra vào tháng 6 âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dâng hương, tưởng niệm Hoàng Tá Thốn. Khi mùa lễ hội đang đến gần, những hạn chế về cơ sở vật chất, cảnh quan càng bộc lộ rõ, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tu bổ, tôn tạo di tích.
Trước thực trạng đó, việc tu bổ, tôn tạo đền Hoàng Tá Thốn không chỉ là yêu cầu từ thực tiễn mà còn là mong mỏi chung của chính quyền và nhân dân xã Hợp Minh. Người dân địa phương luôn ý thức sâu sắc về giá trị của di tích, đồng thời bày tỏ mong muốn sớm được đầu tư, sửa chữa để ngôi đền trở nên khang trang, xứng đáng với vị thế vốn có. Sự đồng thuận, kỳ vọng của cộng đồng chính là động lực quan trọng để thúc đẩy quá trình bảo tồn di sản.
Thời gian không còn nhiều, việc khẩn trương sửa chữa các hạng mục xuống cấp như mái ngói, tường rào, sân và khuôn viên là điều cần được ưu tiên triển khai ngay, nhằm đảm bảo không gian khang trang, an toàn cho người dân và du khách. Đây không chỉ là giải pháp trước mắt để phục vụ mùa lễ hội năm nay, mà còn là bước đi cần thiết nhằm gìn giữ lâu dài giá trị di sản.
Bảo tồn và phát huy giá trị đền Hoàng Tá Thốn không chỉ là trách nhiệm của ngành chức năng mà còn là tâm nguyện chung của cộng đồng. Sự quan tâm, đầu tư kịp thời sẽ góp phần để ngôi đền thực sự trở thành điểm nhấn văn hóa – tâm linh xứng tầm, để mỗi mùa lễ hội về, nơi đây không chỉ là chốn linh thiêng mà còn là niềm tự hào của quê hương Nghệ An.
